IMG_1757

Waarom we Kerst (met een kerstboom) vieren

Wist je dat een groene kerstboom symbool staat voor de winter die overwonnen wordt? Dat kerstballen verwijzen naar vruchten die opnieuw groeien? En dat Kerst van oorsprong een winters lichtfeest is? In deze blog nemen we je mee naar het ontstaan van Kerst, ontdek je hoe oude volkeren van invloed zijn geweest op hoe wij nu Kerst vieren en vertellen we je over hoe andere religies omgaan met de donkerste periode van het jaar.

Licht overwint de duisternis

De tweede helft van december is altijd een periode van feest, eren en herdenken geweest. Zo vierden de Germanen vanaf het begin van onze jaartelling dat de lente de winter zou overwinnen, dat de dagen weer langer werden (de winterzonnewende) en dat de duisternis plaatsmaakte voor licht. Dit deden zij tijdens het Midwinterfeest (Joel), een feest ter ere van de vruchtbaarheid van het land, om de doden te herdenken, maar vooral om het licht binnen te halen. Het feest werd gevierd in een rustperiode: de oogst was verwerkt en opgeslagen, en het nieuwe seizoen liet nog op zich wachten. 

‘Decorating the Christmas Tree’ , Marcel Rieder (1898)

Onze traditie om een boom te versieren en vol te hangen met lichtjes stamt uit deze periode. De Germanen tuigden op de kortste dag van het jaar, 21 december, vaak midden in het dorp een boom op, versierd met appeltjes, slingers en soms zelf goud of zilver. De Germanen zagen in deze altijd groene naaldboom een speciale kracht en geloofden sterk in boomgeesten. De opgetuigde boom moest deze geesten tevreden stellen en het licht binnenhalen. Pas in de zeventiende eeuw verschenen er lichtjes in de bomen, in de vorm van kaarsen. 

Een goede oogst

Ook de Romeinen hielden zich bezig met de donkerste periode van het jaar. Zij zochten licht en voorspoed met de 7-daagse Saturnaliafeesten vanaf 17 december, ter ere van de god Saturnus. Ze zagen Saturnus als de god van het zaaien. Rond deze datum was het inzaaien van de nieuwe gewassen tijdens de herfst afgerond. Met het winterfeest wilden ze de god gunstig stemmen om zo een goede oogst te mogen ontvangen.

Het was een bijzondere periode in het jaar voor het Romeinse volk, waarin gelijkheid en eenheid voorop stond. Een opvallend voorbeeld hiervan is dat tijdens de Saturnaliafeesten de machtsverhouding tussen slaven en heren omgekeerd werd. Zo werden slaven door hun heren bediend tijdens het banket en gingen ze op gelijke voet met elkaar om. Ook mochten de slaven deelnemen aan normaal verboden gokspellen als dank voor hun geleverde werk. Met deze gewoonten werd teruggegrepen op de gouden tijden die de mens volgens de Romeinen hadden gekend onder leiding van de god Saturnus, waarin er geen onderscheid was tussen de mensen. 

De oude Romeinen vierden de Saturnaliafeesten, waarvan elementen terug te vinden zijn in ons huidige kerstfeest

Wist je dat de traditie om elkaar geschenken te geven vermoedelijk afstamt van de Romeinse Saturnalia? Het geven van cadeautjes, meestal waxkaarsen, was voor hen een symbool voor het langzaam terugkerende licht. Ook naaldbomen waren belangrijk voor de Romeinen. Deze zagen zij als een bron voor vruchtbaarheid en goddelijkheid. In veel Romeinse huizen vond je ook versieringen terug, gemaakt van takken van de altijd groene dennenboom.

Christelijke transformatie

Uiteindelijk kreeg het christendom het Romeinse Rijk onder controle. De meeste heidense feestdagen verdwenen daardoor razendsnel uit het leven van de mensen, maar Saturnalia bleef bestaan. De kerk koos ervoor om de viering van het winterfeest niet af te schaffen, maar een christelijke lading te geven. De focus kwam geleidelijk meer te liggen op de viering van de geboorte van Jezus. Dat deze viering op 25 december valt, hangt samen met het geloof dat de ‘blijde boodschap’ aan Maria (de voorspelling van haar heilige zwangerschap) op 25 maart had plaatsgevonden. Als je ervan uitgaat dat een zwangerschap negen maanden duurt, kom je op 25 december uit. Elementen van de Saturnalia en de Germaanse viering van de winterzonnewende bleven binnen het christelijke kerstfeest voortbestaan, zoals het geven van geschenken. 

Nadat het Christendom zijn intrede deed, kwam er meer focus te liggen op de viering van de geboorte van jezus tijdens Kerst.

Wat wel verdween, was de naaldboom als onderdeel van het feest. Deze had niets te maken met het christelijke kerstfeest en werd door de kerk geweerd vanwege de heidense oorsprong. Vanaf de zestiende eeuw stond de kerk het gebruik van kerstbomen langzaam aan toch toe, toen nog vooral op dorpspleinen. Pas in de achttiende eeuw werd de kerstboom voor het eerst in huis gehaald door rijke, Duitse gezinnen. Ze begonnen de boom vol te hangen met kaarsen. Via Duitse winkeliers die in het buitenland werkten, werd het gebruik verder verspreid over de wereld. In Nederland gaven de protestantse zondagsscholen de kerstboomtraditie in de negentiende eeuw een extra zetje. Protestantse predikers beschouwden het kerstfeest rond de boom als een belangrijk onderdeel van het geloof. 

Kerst anno 2021

In het feest dat wij Kerst noemen, komen dus drie belangrijke tradities samen: de viering van de geboorte van Jezus door de christenen, het Midwinterfeest van de Germanen en de Romeinse Saturnaliafeesten. Nog altijd is het een periode waarin we met elkaar zoeken naar licht in de duisternis. Zoals met lampjes binnen- en buitenshuis en door samen te zijn met familie en vrienden. Kerst is veel ouder dan het christelijk geloof en wordt al ontzettend lang gevierd over de hele wereld. 

Invloed op andere godsdiensten

Lang niet iedereen viert Kerst, maar wereldwijd vind je in andere belangrijke godsdiensten veel gebruiken van een licht- of kerstfeest terug .Zo wordt het geven van cadeaus rond eind december ook door veel andere geloven overgenomen als teken van waardering voor elkaar. Maar er zijn meer overeenkomsten.

Joden vieren in december geen Kerstmis, maar wel het lichtfeest Chanoeka, waarbij samenzijn en geschenken geven centraal staan. Ook de islam kent geen kerstfeest, maar islamieten komen wel tijdens het Suikerfeest met familie samen om lekker te eten. Boeddhisten kennen de Wesak, een vergelijkbaar feest met Kerst, waarbij de geboorte, dood en verlichting van Boeddha wordt herdacht. Dit doen zij wel in afzondering, niet in familieverband. Hindoestanen staan in december stil bij de Bhagavad-Gita, de bijbel van het hindoeïsme. Voor hen is deze dag een belangrijk moment van zelfreflectie en het beteren van het eigen leven, als ook die van anderen.

Van kerstshow naar Wintergloed

Tijdens “Wintergloed bij Steck” van 1 november t/m 9 januari staan we stil bij al het leven om ons heen in de donkerste periode van het jaar. Naast aandacht en assortiment voor de klassieke Kerst, focussen we ons ook op het zorg dragen voor de natuur, de dieren buiten en onze planten binnenshuis.

Volg Steck via de nieuwsbrief of sociale media